به گزارش روابط‌عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران مجتمع بیمارستانی یاس، با توجه به اینکه در شرایط بحران و جنگ، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های نظام سلامت حفظ ایمنی و سلامت بیماران آسیب‌پذیر است، افراد مبتلا به صرع و تشنج نیز در میان گروه‌های پرخطر قرار دارند. مدیریت مناسب بیماری و دسترسی به مراقبت‌های دارویی و حمایتی برای این بیماران در چنین شرایطی اهمیت ویژه‌ای دارد.
در همین زمینه دکتر مهدیه افضلی متخصص بیماری های مغز و اعصاب ( عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران)  به پرسش‌ها، چالش‌ها و راهکارهای مربوط به مراقبت از مبتلایان به صرع و تشنج در بحران پاسخ می‌دهد:

مهم‌ترین اقداماتی که یک فرد مبتلا به تشنج در شرایط بحرانی باید انجام دهد چیست؟

اولین اصل این است، پیشگیری بهتر از درمان است، مخصوصاً در بحران‌ها، داروها را منظم مصرف کنید حتی اگر شرایط سخت است. قطع ناگهانی دارو یکی از شایع‌ترین دلایل تشدید تشنج است. یک “کیف اضطراری” داشته باشید شامل دارو، نسخه، لیست بیماری‌ها و شماره تماس پزشک ، خواب کافی را تا حد ممکن حفظ کنید؛ کم‌خوابی محرک مهم تشنج است.

از محرک‌های شناخته‌شده خود دوری کنید (مثل نورهای شدید، استرس زیاد، گرسنگی).

اطرافیان را آگاه کنید که در صورت حمله چه کار کنند.

اگر دسترسی به پزشک یا داروی معمول مختل شود، چه باید کرد؟

• در این شرایط، هدف کاهش خطر و کنترل عوامل محرک است،
• اگر دارویتان تمام شده هیچ دارویی را خودسرانه جایگزین نکنید (ممکن است تشنج را بدتر کند).
• اگر داروی مشابه در دسترس است، فقط با مشورت داروساز یا پزشک (حتی تلفنی) استفاده شود.
• کاهش عوامل تحریک‌کننده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند: خواب کافی،تغذیه منظم، هیدراتاسیون (آب کافی)
• در برخی بیماران، پزشک از قبل داروی اورژانسی (مثل دیازپام رکتال یا میدازولام) تجویز می‌کند؛ اگر دارید، طبق دستور استفاده کنید.
• حفظ آرامش و مدیریت استرس (تنفس عمیق، دوری از محیط‌های پرتنش)

چه عواملی در شرایط بحرانی می‌توانند تشنج را تشدید کنند؟

چند عامل بسیار مهم هستند: استرس شدید و ترس، کمبود خواب یا بی‌خوابی، قطع یا نامنظم شدن دارو، کم‌آبی و گرسنگی، عفونت‌ها و تب، نورهای چشمک‌زن یا محیط‌های شلوغ، مصرف الکل یا مواد محرک، در بحران‌ها معمولاً چند عامل همزمان وجود دارد، به همین دلیل خطر تشنج بیشتر می‌شود.

نقش خانواده و اطرافیان به چه صورت باید باشد؟

نقش اطرافیان بسیار حیاتی است، باید آموزش ببینند که هنگام تشنج چه کارهایی باید انجام بدهند :

• فرد را به پهلو بخوابانند
• اشیای خطرناک را دور کنند
• چیزی داخل دهان نگذارند
•  زمان تشنج را ثبت کنند
• به بیمار در مصرف منظم دارو کمک کنند
• شرایط آرام و امن فراهم کنند در صورت نیاز، داروی اورژانسی را طبق آموزش استفاده کنند
• از ایجاد ترس یا رفتارهای اشتباه (مثل نگه داشتن شدید بیمار) خودداری کنند.

تفاوت مدیریت تشنج در شرایط عادی و بحرانی چیست؟

در شرایط عادی: دسترسی به پزشک، دارو و خدمات اورژانس وجود دارد و کنترل بیماری پایدارتر است

در شرایط بحرانی:  دسترسی محدود به دارو و پزشک، افزایش عوامل محرک (استرس، بی‌خوابی)، نیاز به خود مدیریتی و آمادگی قبلی بیشتر، اهمیت آموزش خانواده و برنامه اضطراری چند برابر می‌شود

چه زمانی باید حتماً به دنبال کمک پزشکی فوری بود؟

حتی در شرایط بحران، برخی موارد اورژانسی و خطرناک هستند:

• تشنج بیش از ۵ دقیقه طول بکشد
• چند تشنج پشت‌سرهم بدون بهبودی کامل بین آن‌ها
• اولین تشنج در زندگی
• آسیب جدی هنگام تشنج (مثلاً ضربه به سر)
• مشکل در تنفس یا عدم بازگشت هوشیاری
• بروز تشنج در فرد باردار یا دیابتی
• تغییر واضح در الگوی معمول تشنج
• در این موارد، حتی اگر شرایط سخت است، باید به هر شکل ممکن کمک پزشکی دریافت شود.

آیا روش‌های غیردارویی مثل آرام‌سازی و تمرکز حواس به کنترل تشنج کمک می‌کنند؟

می تواند کمک کند اما بعنوان مکمل، نه جایگزین دارو، در شرایط بحرانی، عواملی مثل استرس، بی‌خوابی و ترس می‌توانند آستانه تشنج را پایین بیاورند. روش‌هایی مانند: تمرین‌های تنفس عمیق، مدیتیشن و ذهن‌آگاهی (Mindfulness)، آرام‌سازی عضلانی تدریجی، یوگای سبک می‌توانند با کاهش تنش سیستم عصبی کمک‌کننده باشند.

از نظر علمی، این روش‌ها سطح استرس را کاهش می‌دهند، کیفیت خواب را بهبود می‌بخشند، احساس کنترل فرد بر شرایط را افزایش می‌دهند.

در برخی بیماران، این تکنیک‌ها حتی می‌توانند در مراحل اولیه احساس هشدار قبل از تشنج به کاهش شدت حمله کمک کنند.

روش های کاربردی در شرایط بحرانی

در بحران‌ها، این تکنیک‌ها بسیار عملی و در دسترس هستند، چون نیاز به تجهیزات خاصی ندارند و در هر مکان قابل انجام‌اند، به فرد کمک می‌کنند در لحظه‌های اضطراب، خودش را تنظیم کند.

• تنفس کنترل‌شده: دم ۴ ثانیه، نگه‌داشتن ۴ ثانیه، بازدم ۶ ثانیه
• تمرکز روی محیط اطراف (۵ چیزی که می‌بینم، ۴ چیزی که لمس می‌کنم…)
• گوش دادن به صدای آرام یا تکرار جملات آرام‌بخش
• این‌ها ابزارهایی ساده‌اند، اما در کاهش تحریک‌پذیری مغز نقش دارند.
• تنها نماندن، صحبت با دیگران باعث کاهش بار روانی می‌شود. انزوا می‌تواند اضطراب را تشدید کند.
• دنبال کردن مداوم اخبار بحران می‌تواند استرس را افزایش دهد. بهتر است:
• زمان مشخصی برای اخبار داشته باشید
• از منابع محدود و قابل اعتماد استفاده کنید
• تمرین منظم آرام‌سازی حتی روزی ۵ تا ۱۰ دقیقه از تکنیک‌های ذهن‌آگاهی یا تنفس می‌تواند اثر قابل توجهی داشته باشد.
• پرهیز از رفتارهای پرخطر مثل: بی‌خوابی، مصرف الکل یا مواد محرک، حذف وعده‌های غذایی